Khi “làn khói” trong não cần một con đường khác cho dòng máu

Có một “làn khói” không sinh ra từ lửa

Trên phim chụp mạch não, có một hình ảnh đặc biệt.

Những mạch máu nhỏ, mảnh, đan vào nhau. Chúng hiện lên như một làn khói đang lan trong não.

Nhưng đó không phải khói.

Moyamoya là một bệnh mạch máu não hiếm gặp, trong đó đoạn cuối động mạch cảnh trong và các nhánh gần hẹp dần. Khi con đường chính của dòng máu trở nên chật hẹp, một mạng lưới mạch máu nhỏ bàng hệ hình thành. Trên phim chụp mạch, mạng mạch ấy trông như một “làn khói” – “moyamoya” trong tiếng Nhật [2].

Năm 1969, Suzuki và Takaku đặt tên cho căn bệnh bằng chính hình ảnh ấy [3].

Một cái tên nghe nhẹ như khói.

Nhưng phía sau là câu chuyện của dòng máu đang phải tìm đường đến não.

Và câu hỏi dành cho người phẫu thuật viên hiện ra rất rõ: nếu con đường tự nhiên đang hẹp lại, liệu có thể mở cho dòng máu một con đường khác?

Một con đường mới được nối bằng đôi tay người bác sĩ

Với TS.BS Trần Minh Trí, Phó Trưởng khoa Ngoại thần kinh, Bệnh viện Chợ Rẫy, câu trả lời nằm trong một kỹ thuật đòi hỏi độ chính xác rất cao.

“Yêu cầu quan trọng nhất là phẫu thuật nối mạch máu não trong và ngoài sọ” [4].

Từ bên ngoài sọ đến bên trong sọ.

Từ một mạch máu này đến một mạch máu khác.

Một con đường mới được tạo ra để dòng máu có thêm lối đi đến vùng não đang cần được nuôi dưỡng.

Mục đích của phẫu thuật, như BS Trí giải thích, là “tái tạo lưu lượng tưới máu não ở vùng tổn thương, cứu những tế bào não chưa bị hoại tử” [4].

Năm 2013, BS Trần Minh Trí công bố loạt 12 người bệnh Moyamoya trưởng thành, tuổi trung bình 39,6, được phẫu thuật bắc cầu động mạch não tại Bệnh viện Chợ Rẫy giai đoạn 2008–2012. Tất cả đều được bắc cầu trực tiếp; thời gian theo dõi trung bình 1,8 năm, và trong loạt ca này không ghi nhận tai biến hay tử vong do phẫu thuật [1].

Đó là những con số của một công bố khoa học.

Nhưng sau những con số ấy là một hành trình tìm đường cho dòng máu, đã bắt đầu từ nhiều năm trước.

Và vẫn được tiếp tục.

Mười tám năm đi cùng những dòng máu nhỏ

Theo TS.BS Trần Huy Hoàn Bảo, Trưởng khoa Ngoại thần kinh, sau 18 năm triển khai thường quy kỹ thuật bắc cầu, khoa đã điều trị hơn 600 trường hợp Moyamoya [4].

Hơn sáu trăm lần, căn bệnh mang hình hài một “làn khói” bước vào câu chuyện của những phẫu thuật viên.

Hơn sáu trăm lần, phía sau hình ảnh mạch máu là một con người.

Tại Việt Nam, kỹ thuật bắc cầu STA–MCA điều trị Moyamoya cũng được các nhóm phẫu thuật viên khác nghiên cứu và công bố trên tạp chí quốc tế [5].

Mỗi ca bệnh có thể khác nhau, nhưng nguyên lý của dòng máu vẫn vậy.

Nơi nào thiếu một con đường, người bác sĩ tìm cách mở thêm một con đường.

Nơi nào não chưa được tưới máu đủ, mục tiêu là đưa dòng máu đến đó.

Con đường ấy nhỏ đến mức công việc phải diễn ra dưới kính vi phẫu.

Và rồi, đến một ngày, người phẫu thuật viên không chỉ tạo ra con đường mới.

Họ còn nhìn thấy dòng máu đang đi qua nó.

Khi dòng máu phát sáng ngay trong phòng mổ

Từ giữa năm 2025, Bệnh viện Chợ Rẫy ứng dụng kính vi phẫu tích hợp huỳnh quang mạch ICG [4].

Trong cuộc mổ, ICG được dùng hai lần.

Lần thứ nhất, để chọn mạch vỏ não làm cầu nối.

Sau khi nối mạch xong, lần thứ hai, để kiểm tra ngay trong mổ cầu nối đã thông hay chưa [4].

Đó là một khoảnh khắc đặc biệt.

Trước mắt người bác sĩ, dòng máu vốn vô hình với mắt thường hiện lên qua ánh huỳnh quang.

Con đường vừa được tạo nên không còn là điều phải chờ đợi để đánh giá về sau.

Ngay tại bàn mổ, người phẫu thuật viên có thể nhìn thấy dòng chảy qua cầu nối.

Một đầu mạch.

Một đường nối.

Một dòng máu.

Và phía bên kia dòng máu ấy là mô não đang chờ được tưới máu.

Nếu Moyamoya trên phim chụp mạch gợi nên một “làn khói”, thì trong phòng mổ, huỳnh quang cho người bác sĩ một hình ảnh khác: dòng chảy trên con đường mà chính họ vừa mở ra.

Sau “làn khói”, một bàn tay lại cử động

Tháng 3/2026, báo chí kể về một cô gái 20 tuổi ở Cần Thơ.

Cô đau đầu kéo dài, liệt mặt và yếu liệt nửa người trái. Chụp cộng hưởng từ tưới máu và chụp mạch số hóa xóa nền cho thấy bệnh Moyamoya. Cô được phẫu thuật bắc cầu động mạch não trong – ngoài sọ tại Khoa Ngoại thần kinh, Bệnh viện Chợ Rẫy [4].

Trong căn bệnh mang tên một “làn khói”, điều người bệnh phải đối diện lại rất thật.

Một bên mặt bị liệt.

Một nửa cơ thể yếu đi.

Một bàn tay không còn cử động như trước.

Sau mổ, cô cử động lại được tay trái. Một ngày sau, sức cơ gốc chi gần như bình thường, liệt mặt cải thiện. Một tuần sau, cô xuất viện [4].

Những câu chuyện của ngoại thần kinh thường được kể bằng những thứ rất nhỏ.

Một mạch máu.

Một đường nối.

Một tín hiệu huỳnh quang.

Một bàn tay bắt đầu cử động trở lại.

Nhưng chính những điều nhỏ bé ấy lại nằm giữa những phần rất lớn của một đời người.

Làn khói vẫn ở đó trên phim chụp mạch, như dấu vết của những con đường tự nhiên đang dần hẹp lại.

Còn dưới kính vi phẫu, những người bác sĩ mở thêm một con đường khác.

Họ nối mạch.

Dòng máu đi qua.

Và điều được chờ đợi ở phía bên kia chưa bao giờ chỉ là một cầu nối thông. Đó còn là mô não được tưới máu, một bàn tay cử động được, và một người bệnh bước ra khỏi bệnh viện để tiếp tục phần đời phía trước.

Nhận catalogue